Tekening van ruim 450 jaar oude Klokkenstoel in Workum

axonometie Klokkenstoel Workum


De Sint-Gertrudiskerk in Workum is de afgelopen jaren volledig gerestaureerd. Tijdens deze restauratie heeft bouwhistorisch adviesbureau Bouwwerk een onderzoek gedaan naar de complexe bouwgeschiedenis van de kerk. 
Onderdeel van dit onderzoek was ook de ruim 450 jaar oude Klokkenstoel in de toren. Mens als Maat is gevraagd om deze in te meten en te documenteren.
 

Sint-Gertrudiskerk in Workum


De oudste nog aanwezige fase, het koor, van de Sint-Gertrudiskerk dateert uit het midden van de 15e eeuw, maar al vanaf de 13e of 14e eeuw heeft op deze plek al een kerk gestaan. Na een lange geschiedenis met diverse ophogingen en uitbreidingen van een eenvoudige zaalkerk naar een driebeukig schip met transept en een laatste grote brand in 1523 besluit men in 1615 niet verder te bouwen en krijgt het gebouw haar definitieve vorm. De plannen om het schip te voltooien tot aan de toren zijn nooit uitgevoerd. Dit heeft er deels ook mee te maken dat de kerk dan inmiddels in protestantse handen is gekomen.
 

Toren Sint-Gertrudiskerk in Workum

 

De huidige toren vertoont nog diverse sporen van de beoogde opzet van de kerk. Via de grote toegangen aan de west- en oostzijde zou men binnenkomen en de deuropeningen aan de buitenzijde halverwege de oostgevel hadden de toren moeten verbinden met de zolders van het schip. Waarschijnlijk begon men in 1524 met de bouw van de toren en heeft deze al rond 1545 zijn huidige hoogte bereikt. De klokkenstoel is vermoedelijk ook in deze periode opgericht waarbij het kerkbestuur opdracht heeft gegeven tot het gieten van twee luidklokken. De oudste van de twee huidige klokken dateert uit 1616 en is toen, zoals blijkt uit de tekst van de sierbanden, vergoten: dit laat geen twijfel dat deze klokken dus oudere, zestiende-eeuwse voorgangers hebben gehad. Deze klok, genaamd 'de trooster', heeft een diameter van 150 cm en een gewicht van 2100 kg, de tweede klok, de treurer, is vergoten in 1699 en heeft een diameter van 171 cm. Met zijn gewicht van 3100 kg is het de één na zwaarste klok in Friesland (de zwaarste is de grote klok van de Oldehove in Leeuwarden).

 

Sint-Gertrudiskerk klokkenstoel boven


Een zwaaiende klok geeft een enorme zijwaartse krachten af die opgevangen moeten worden door de klokkenstoel. Bovendien wordt de constructie, met name het bovenste deel, toch ook in enige mate blootgesteld aan weer en wind. Het is dan ook niet verwonderlijk dat men voortdurend bezig is geweest de klokkenstoel te verstevigen. Getuigen hiervan zijn de diverse stabiliteitsverbanden die in de loop van de tijd zijn toegevoegd.
 

Sint-Gertrudiskerk klokkenstoel beneden


Om een helder inzicht te krijgen in deze intrigerende constructie, die echter strak omsloten wordt door de wanden van de toren en daardoor moeilijk te overzien, is met behulp van ArchiCAD een 3D model gemaakt. 

Aanvullende informatie